طبیعی یا سنتزی کدام یک برای عطر سازی بهتر است؟

طبیعی یا سنتزی؟ کدام برای عطرسازی بهتر است؟

وقتی درباره عطر صحبت می‌کنیم، معمولاً یک تصور رایج وجود دارد:

«اگر عطر از مواد طبیعی ساخته شده باشد، حتماً بهتر، باکیفیت‌تر و سالم‌تر است.»

در طرف مقابل، بعضی‌ها تصور می‌کنند:

«مواد سنتزی یعنی مواد مصنوعی و بی‌کیفیت.»

اما واقعیت عطرسازی بسیار پیچیده‌تر از این دوگانه است.

در عطرسازی حرفه‌ای، سؤال اصلی «طبیعی یا سنتزی؟» نیست؛ سؤال این است که «کدام ماده، در چه فرمولی و با چه هدفی؟»

Natural چیست؟

Natural (نَچِرِل) = طبیعی

در صنعت عطر، مواد طبیعی معمولاً از منابع گیاهی یا گاهی حیوانی به دست می‌آیند؛ هرچند استفاده از بسیاری از مواد حیوانی تاریخی امروزه بسیار محدود شده و جایگزین‌های سنتزی اهمیت زیادی پیدا کرده‌اند.

مواد طبیعی می‌توانند از:

• گل
• برگ
• چوب
• پوست
• ریشه
• دانه
• میوه
• رزین
• صمغ

به دست بیایند.

مثلاً:

Rose Absolute = ابسولوت رز

Jasmine Absolute = ابسولوت یاس

Bergamot Oil = روغن ترنج

Sandalwood Oil = روغن چوب صندل

Synthetic چیست؟

Synthetic (سینتِتیک) = سنتزی

ماده سنتزی ماده‌ای است که از طریق فرآیندهای شیمیایی تولید شده است.

این تعریف به‌تنهایی هیچ چیزی درباره خوب یا بد بودن ماده نمی‌گوید.

یک ماده سنتزی ممکن است:

• بسیار پایدار باشد.
• بوی بسیار دقیقی ایجاد کند.
• ایمنی مناسبی در سطح مصرف مشخص داشته باشد.
• امکان تولید پایدار و یکنواخت داشته باشد.
• یا حتی رایحه‌ای ایجاد کند که از طریق مواد طبیعی به‌سادگی قابل دستیابی نیست.

اولین اشتباه: «سنتزی یعنی مصنوعی و بد»

از نظر علمی، این برداشت درست نیست.

آب هم یک ماده شیمیایی است.

اکسیژن یک ماده شیمیایی است.

اسانس رز هم مجموعه‌ای از مواد شیمیایی است.

بنابراین عبارت:

«من عطر شیمیایی نمی‌خواهم»

از نظر علمی معنای دقیقی ندارد.

چون تقریباً تمام چیزی که در یک عطر وجود دارد، در نهایت از مواد شیمیایی تشکیل شده است.

تفاوت اصلی در این است که این مواد از کجا آمده‌اند و چگونه تولید شده‌اند.

پس چرا مواد طبیعی جذاب‌اند؟

چون مواد طبیعی اغلب پیچیدگی زیادی دارند.

برای مثال یک اسانس طبیعی معمولاً فقط یک ترکیب نیست.

ممکن است ده‌ها یا صدها ترکیب مختلف در آن وجود داشته باشد.

این مجموعه می‌تواند باعث ایجاد یک رایحه پیچیده و زنده شود.

به همین دلیل یک عطرساز ممکن است از یک ماده طبیعی برای ایجاد:

Natural Richness = غنای طبیعی

استفاده کند.

اما طبیعی بودن محدودیت هم دارد

مواد طبیعی همیشه یکسان نیستند.

فرض کن امروز یک اسانس رز از یک مزرعه خاص داشته باشیم.

سال بعد ممکن است:

• شرایط آب‌وهوایی تغییر کند.
• زمان برداشت تغییر کند.
• خاک متفاوت باشد.
• روش استخراج متفاوت باشد.

در نتیجه ترکیب و بوی ماده نیز می‌تواند تا حدی تغییر کند.

به این ویژگی می‌توان گفت:

Batch Variation (بَچ وِریِیشن) = تفاوت بین بچ‌ها / سری‌های تولید

این مسئله برای عطرساز بسیار مهم است.

Synthetic چه مزیتی دارد؟

یکی از مزیت‌های مهم مواد سنتزی:

Consistency

Consistency (کِنسیستِنسی) = یکنواختی

است.

اگر ماده سنتزی با مشخصات فنی مشخص تولید شود، عطرساز می‌تواند ماده‌ای با رفتار نسبتاً قابل پیش‌بینی‌تر دریافت کند.

این موضوع برای تولید صنعتی بسیار مهم است.

تصور کن یک برند قرار است سالانه صدها هزار بطری عطر تولید کند.

فرمول باید تا حد ممکن:

Batch to Batch

یعنی:

از یک سری تولید به سری دیگر

رفتار قابل پیش‌بینی داشته باشد.

مزیت دوم: دسترسی

بعضی مواد طبیعی بسیار کمیاب یا گران هستند.

مثلاً اگر بخواهیم مقدار زیادی از یک گل خاص را برای استخراج ماده معطر تهیه کنیم، باید حجم بسیار زیادی ماده گیاهی در اختیار داشته باشیم.

اما اگر یک مولکول بتواند همان جنبه بویایی را ایجاد کند، ممکن است تولید آن در مقیاس صنعتی بسیار آسان‌تر باشد.

این مسئله به عطرسازی اجازه می‌دهد رایحه‌هایی را با هزینه و دسترسی مناسب‌تر تولید کند.

مزیت سوم: خلق بوهای جدید

اینجا بخش جذاب ماجرا شروع می‌شود.

بعضی مواد سنتزی به عطرساز اجازه داده‌اند بوهایی ایجاد کند که در طبیعت به شکل ساده و مستقیم وجود ندارند.

نمونه معروف:

Calone

که در شکل‌گیری رایحه‌های مدرن دریایی و آبی اهمیت زیادی پیدا کرد.

یا:

Iso E Super

که یک حس چوبی، نرم و شفاف ایجاد می‌کند و به شکل گسترده در عطرسازی مدرن استفاده شده است.

یا:

Hedione

که در ایجاد حس گل‌فام شفاف و انتشار خاص نقش دارد.

و:

Ambroxan

که می‌تواند حس عنبری، خشک و چوبی ایجاد کند.

اینها فقط «نسخه مصنوعی گل و گیاه» نیستند.

بعضی از آنها زبان بویایی جدیدی به عطرسازی اضافه کرده‌اند.

آیا مواد طبیعی همیشه سالم‌ترند؟

خیر.

این یکی از مهم‌ترین نکات این مقاله است.

طبیعی بودن یک ماده به معنی بی‌خطر بودن آن نیست.

بعضی مواد طبیعی می‌توانند:

• حساسیت ایجاد کنند.
• باعث تحریک پوست شوند.
• در برابر نور واکنش نشان دهند.
• یا در غلظت‌های بالا مناسب استفاده پوستی نباشند.

به همین دلیل در عطرسازی حرفه‌ای، مواد طبیعی نیز باید از نظر ایمنی و محدودیت مصرف بررسی شوند.

Phototoxicity چیست؟

یکی از مفاهیم مهم:

Phototoxicity (فوتوتاکسیتی) = سمیت نوری

برخی مواد می‌توانند در حضور نور، به‌خصوص نور UV، واکنش‌هایی ایجاد کنند که برای پوست مشکل‌ساز شود.

برخی مواد مرکباتی نمونه‌های شناخته‌شده‌ای از موادی هستند که بسته به نوع استخراج و ترکیبات موجود، می‌توانند نگرانی‌های فوتوتوکسیک داشته باشند.

پس:

«طبیعی» مساوی «بدون محدودیت پوستی» نیست.

Allergens چیست؟

Allergen (اَلِرجِن) = ماده حساسیت‌زا

برخی مواد طبیعی دارای ترکیباتی هستند که می‌توانند در افراد حساس باعث واکنش آلرژیک شوند.

به همین دلیل موضوع Fragrance Allergens در صنعت عطر و محصولات آرایشی اهمیت زیادی دارد.

Fragrance Allergens (فِرِیگرِنس اَلِرجِنز) = مواد حساسیت‌زای عطری

نکته مهم این است که بعضی از این ترکیبات می‌توانند هم در مواد طبیعی و هم در مواد سنتزی وجود داشته باشند.

IFRA چیست؟

IFRA = International Fragrance Association

International Fragrance Association (اینترنَشِنال فِرِیگرِنس اَسوسیِیشِن) = انجمن بین‌المللی عطر

IFRA استانداردها و محدودیت‌هایی برای استفاده از مواد عطری در محصولات مختلف منتشر می‌کند.

این استانداردها به مواردی مانند:

• نوع محصول
• ماده مورد استفاده
• سطح تماس
• و کاربرد نهایی

مرتبط هستند.

بنابراین نمی‌توان گفت:

«این ماده طبیعی است، پس هرچقدر بخواهیم می‌توانیم استفاده کنیم.»

یا:

«این ماده سنتزی است، پس خطرناک است.»

هر ماده باید بر اساس اطلاعات ایمنی و سطح مصرف مناسب آن بررسی شود.

Natural Isolate چیست؟

یک اصطلاح جالب:

Natural Isolate (نَچِرِل آیسُلِیت) = ایزوله طبیعی

گاهی از یک ماده طبیعی، یک ترکیب مشخص جدا می‌شود.

مثلاً ممکن است یک ترکیب معطر از یک اسانس طبیعی جدا شود و به عنوان ماده‌ای مستقل مورد استفاده قرار گیرد.

این کار به عطرساز اجازه می‌دهد به جای استفاده از کل اسانس، روی یک بخش مشخص از شخصیت بویایی آن تمرکز کند.

Nature-identical یعنی چه؟

Nature-Identical (نِیچِر آیدِنتیکَل) = همسان با ماده طبیعی

این اصطلاح برای موادی به کار می‌رود که ساختار شیمیایی‌شان با ترکیبی که در طبیعت وجود دارد یکسان است، اما ماده از مسیر سنتزی تولید شده است.

اینجا یک نکته بسیار مهم داریم:

اگر ساختار شیمیایی یکسان باشد، منشأ تولید به‌تنهایی بو را تغییر نمی‌دهد.

یعنی یک مولکول مشخص، اگر از گیاه استخراج شده باشد یا در آزمایشگاه ساخته شده باشد، در صورت یکسان بودن ساختار و خلوص، خود مولکول همان مولکول است.

پس چرا عطرساز از هر دو استفاده می‌کند؟

چون هرکدام ابزار متفاوتی هستند.

یک عطرساز ممکن است از:

Natural Materials = مواد طبیعی

برای ایجاد پیچیدگی، عمق و ویژگی طبیعی استفاده کند.

و از:

Synthetic Materials = مواد سنتزی

برای ایجاد:

• ثبات
• انتشار
• حجم
• ماندگاری
• دقت
• یا یک اثر بویایی خاص

استفاده کند.

در بسیاری از فرمول‌های مدرن، بهترین نتیجه از ترکیب این دو جهان به دست می‌آید.

یک مثال ساده

فرض کنیم می‌خواهیم یک عطر رز بسازیم.

می‌توانیم فقط از:

Rose Absolute

استفاده کنیم.

اما ممکن است عطر:

• بسیار گران شود.
• پایداری متفاوتی داشته باشد.
• یا به اندازه کافی پخش نشود.

حالا می‌توانیم در کنار آن از چند ماده سنتزی استفاده کنیم تا:

رایحه رز برجسته‌تر شود.

انتشار بهتر شود.

فرمول پایدارتر شود.

هزینه کنترل شود.

و در نهایت یک رز پیچیده‌تر و قابل‌کنترل‌تر داشته باشیم.

پس «طبیعی یا سنتزی؟»

پاسخ حرفه‌ای این است:

هیچ‌کدام به‌تنهایی برنده نیستند.

عطرسازی مثل نقاشی است.

عطرساز مواد اولیه را مثل رنگ‌های یک نقاش در نظر می‌گیرد.

مهم نیست رنگ طبیعی است یا سنتزی.

مهم این است که:

چه رنگی، در چه مقدار، کنار چه رنگی و برای چه اثری استفاده شود.

در عطرسازی نیز:

ماده خوب = ماده‌ای که در جای درست، با مقدار درست و هدف درست استفاده شود.

یک نکته مهم درباره «۱۰۰٪ طبیعی»

عبارت:

100% Natural = صددرصد طبیعی

ممکن است از نظر بازاریابی جذاب باشد، اما به‌تنهایی درباره کیفیت رایحه یا عملکرد محصول چیزی ثابت نمی‌کند.

یک عطر کاملاً طبیعی می‌تواند بسیار زیبا باشد.

اما ممکن است:

• ماندگاری متفاوتی داشته باشد.
• ثبات کمتری داشته باشد.
• محدودیت‌های بیشتری در فرمول داشته باشد.
• هزینه تولید بالاتری داشته باشد.
• یا به دلیل مواد خاص، محدودیت مصرف بیشتری داشته باشد.

در مقابل، یک عطر با مواد سنتزی می‌تواند بسیار باکیفیت، پیچیده و هنرمندانه باشد.

مهم‌ترین نتیجه این مقاله

اگر بخواهیم کل مقاله را در یک جمله خلاصه کنیم:

«طبیعی» و «سنتزی» دو سبک کیفیت نیستند؛ دو دسته از منابع و ابزارهای عطرسازی‌اند.

و عطرساز حرفه‌ای کسی نیست که فقط طبیعی یا فقط سنتزی انتخاب کند.

بلکه کسی است که رفتار هر ماده را بشناسد و از آن در جای مناسب استفاده کند.

اصطلاحات مهم مقاله

Natural = طبیعی

Synthetic = سنتزی

Natural Material = ماده طبیعی

Synthetic Material = ماده سنتزی

Batch Variation = تفاوت بین بچ‌های تولید

Consistency = یکنواختی

Phototoxicity = سمیت نوری

Allergen = ماده حساسیت‌زا

Fragrance Allergens = مواد حساسیت‌زای عطری

IFRA = انجمن بین‌المللی عطر

Natural Isolate = ایزوله طبیعی

Nature-Identical = همسان با ماده طبیعی

100% Natural = صددرصد طبیعی