مواد اولیه عطرمواد اولیه عطر از کجا میآیند؟
اگر عطر را یک ساختمان در نظر بگیریم، مواد اولیه همان مصالح ساختمان هستند.
عطرساز با این مواد، فرمول خود را میسازد؛ اما نکته جالب اینجاست که این مواد یکسان نیستند. بعضی از طبیعت میآیند، بعضی در آزمایشگاه ساخته میشوند و بعضی نیز حاصل ترکیب یا بازسازی مواد مختلف هستند.
در این مقاله میخواهیم قبل از ورود به شیمی عطر، بفهمیم اصلاً چه چیزی میتواند تبدیل به ماده اولیه یک عطر شود.
ماده اولیه عطر چیست؟
در عطرسازی به ماده اولیه میگوییم:
Raw Material = ماده اولیه
هر مادهای که عطرساز بتواند از آن برای ایجاد یا تغییر یک بوی مشخص در فرمول استفاده کند، میتواند بخشی از پالت بویایی او باشد.
Perfumer’s Palette = پالت عطرساز
یعنی مجموعه موادی که عطرساز برای ساخت عطر در اختیار دارد.
این پالت میتواند شامل صدها ماده مختلف باشد؛ از روغنهای طبیعی گرفته تا مولکولهای سنتزی.
مواد اولیه عطر را میتوان به دو گروه بزرگ تقسیم کرد
۱. Natural Materials
Natural Materials = مواد طبیعی
موادی که از منابع طبیعی به دست میآیند.
مثل:
- گل رز
- یاس
- اسطوخودوس
- پوست پرتقال
- لیمو
- چوب صندل
- سدر
- نعناع
- دارچین
- زعفران
- و صمغها و رزینهای گیاهی
اما اینکه یک ماده از طبیعت آمده، هنوز به ما نمیگوید چگونه استخراج شده است.
و این موضوع بسیار مهم است.
۲. Synthetic Materials
Synthetic Materials = مواد سنتزی
این مواد به کمک فرآیندهای شیمیایی تولید میشوند.
بعضی از آنها در طبیعت نیز وجود دارند و میتوان نمونه مشابهشان را در آزمایشگاه تولید کرد.
به چنین موادی معمولاً میگوییم:
Nature-Identical
Nature-Identical = مشابه طبیعی / همسان با ماده موجود در طبیعت
یعنی ساختار ماده تولیدشده با مادهای که در طبیعت وجود دارد یکسان است.
اما بعضی مواد سنتزی نیز اصلاً نسخه مستقیم یک ماده طبیعی نیستند و عطرساز از آنها برای ایجاد یک اثر بویایی خاص استفاده میکند.
حالا برسیم به مهمترین سؤال:
گل رز را چطور تبدیل به ماده اولیه عطر میکنند؟
فرض کنید هزاران گل رز داریم.
نمیتوانیم همین گلها را داخل شیشه بریزیم و بگوییم «عطر رز»!
باید ترکیبات معطر موجود در گل را از ماده گیاهی جدا کنیم.
این فرآیند را میتوانیم به طور کلی Extraction بنامیم.
Extraction = استخراج
یعنی جداکردن ترکیبات مورد نظر از یک ماده خام.
اما روش استخراج اهمیت بسیار زیادی دارد.
روش اول: تقطیر با بخار
Steam Distillation
Steam Distillation = تقطیر با بخار
یکی از روشهای معروف استخراج اسانسهای گیاهی است.
در این روش بخار آب از میان ماده گیاهی عبور میکند و ترکیبات فرار معطر را با خود حمل میکند.
بعد بخار سرد میشود و در نهایت میتوان بخش روغنی معطر را از آب جدا کرد.
محصول بهدستآمده معمولاً:
Essential Oil
Essential Oil = اسانس / روغن اسانسی
نامیده میشود.
مثلاً:
Rosemary Essential Oil = اسانس رزماری
یا:
Peppermint Essential Oil = اسانس نعناع فلفلی
اما همه گلها را نمیتوان به همین روش استخراج کرد
اینجا عطرسازی جالبتر میشود.
بعضی گلهای ظریف، مانند یاس، با حرارت و بخار ممکن است بخشی از شخصیت طبیعی خود را از دست بدهند.
برای همین روشهای دیگری به کار گرفته شدهاند.
یکی از مهمترین آنها:
Solvent Extraction
Solvent Extraction = استخراج با حلال
است.
در این روش از یک حلال مناسب برای جداکردن ترکیبات معطر از ماده گیاهی استفاده میشود.
یکی از محصولات مهم این فرآیند:
Absolute
Absolute = ابسولوت / عصاره بسیار غلیظ معطر
است.
مثلاً:
Jasmine Absolute = ابسولوت یاس
یا:
Rose Absolute = ابسولوت رز
Absolute با Essential Oil فرق دارد؟
بله.
این دو را نباید یکی بدانیم.
هر دو میتوانند از مواد طبیعی به دست آمده باشند، اما روش استخراج و ترکیب نهایی آنها یکسان نیست.
به همین دلیل ممکن است یک گل وقتی به صورت:
Essential Oil
استخراج میشود، بوی متفاوتی نسبت به همان ماده در قالب:
Absolute
داشته باشد.
و این موضوع برای عطرساز بسیار مهم است.
چون هدف همیشه این نیست که «ماده طبیعی را استخراج کنیم».
هدف این است که ببینیم کدام شکل از ماده برای فرمول مورد نظر بهترین نتیجه را میدهد.
یک اصطلاح مهم دیگر: Extract
Extract
Extract = عصاره / استخراجشده
واژهای عمومیتر است که برای محصول حاصل از استخراج یک ماده با روشهای مختلف استفاده میشود.
بنابراین هر Extract الزاماً Essential Oil نیست.
این تفاوتها در صنعت عطرسازی اهمیت زیادی دارند و در ادامه دوره مفصلتر سراغشان میرویم.
حالا برسیم به یکی از جذابترین مواد اولیه:
Resin و Resinoid
Resin
Resin = رزین / صمغ
بعضی گیاهان مواد چسبناک و غلیظی تولید میکنند که در طبیعت نقش محافظتی دارند.
برخی از این مواد در عطرسازی ارزش بسیار زیادی دارند.
از طریق فرآوری و استخراج این مواد میتوان محصولاتی مثل:
Resinoid
Resinoid = رزینوئید / عصاره رزینی
به دست آورد.
رزینوئیدها معمولاً رایحهای غلیظ، عمیق، گرم و سنگینتر نسبت به بسیاری از اسانسهای سبک دارند.
برای همین در ساخت فضاهای:
- شرقی
- عنبری
- چوبی
- بالزامیک
- دودی
بسیار ارزشمند هستند.
و حالا یک تکنولوژی مدرنتر:
CO₂ Extraction
CO₂ Extraction = استخراج با دیاکسید کربن
در این روش از دیاکسید کربن تحت شرایط خاص فشار و دما برای استخراج ترکیبات استفاده میشود.
مزیت مهم این روش این است که میتوان در شرایط کنترلشده، ترکیبات معطر را استخراج کرد و در بعضی موارد پروفایل بویایی متفاوتی نسبت به روشهای سنتی به دست آورد.
یعنی حتی روش استخراج میتواند شخصیت بویایی ماده نهایی را تغییر دهد.
خب تا به اینجا چند ماده مهم داریم:
Raw Material (راو مَتیریال) = ماده اولیه
موادی که عطرساز برای ساخت فرمول عطر از آنها استفاده میکند.
Natural (نَچِرَل) = طبیعی
موادی که از منابع طبیعی مانند گل، گیاه، چوب، میوه، ادویه یا رزین به دست میآیند.
Synthetic (سینثِتیک) = سنتزی / مصنوعی
موادی که از طریق فرآیندهای شیمیایی تولید میشوند. سنتزی بودن به معنی بیکیفیت یا مضر بودن نیست.
Essential Oil (اِسِنشِل اُیل) = اسانس / روغن اسانسی
ماده معطری که معمولاً از بخشهای مختلف گیاه، با روشهایی مانند تقطیر یا فشردن استخراج میشود.
Absolute (اَبسُلوت) = ابسولوت / عصاره غلیظ معطر
عصاره بسیار غلیظی که معمولاً از مواد گیاهی ظریف، مانند گل یاس یا رز، با روش استخراج با حلال به دست میآید.
Extract (اِکسترَکت) = عصاره
اصطلاحی عمومی برای مادهای که از طریق فرآیند استخراج از یک منبع طبیعی یا ماده خام به دست آمده است.
Resin (رِزین) = رزین / صمغ
مواد غلیظ و چسبناکی که برخی گیاهان تولید میکنند و میتوانند در عطرسازی نقش مهمی داشته باشند.
Resinoid (رِزینویید) = رزینوئید
عصارهای که از مواد رزینی به دست میآید و معمولاً رایحهای عمیق، غلیظ و گرم دارد.
CO₂ Extract (سیاُتو اِکسترَکت) = عصارهگیری با دیاکسید کربن
روشی مدرن برای استخراج مواد معطر که در آن از دیاکسید کربن تحت فشار و شرایط کنترلشده استفاده میشود.
Accord (اَکورد) = آکورد / ترکیب بویایی
ترکیب چند ماده مختلف برای ایجاد یک بوی مشخص؛ مثلاً ممکن است چند ماده با هم ترکیب شوند تا مغز ما نتیجه نهایی را به شکل «بوی رز» درک کند
اما یک نکته بسیار مهم
وقتی در یک عطر نوشته میشود:
Rose
لزومی ندارد منظورش این باشد که مقدار زیادی گل رز طبیعی داخل عطر وجود دارد.
ممکن است عطرساز برای ساختن تصویر بویایی رز از ترکیبی از مواد مختلف استفاده کرده باشد.
به این ترکیب میرسیم به یکی از مهمترین مفاهیم عطرسازی:
Accord
Accord = آکورد / ترکیب چند ماده برای ایجاد یک بوی مشخص
مثلاً عطرساز میتواند چند ماده مختلف را ترکیب کند تا مغز ما نتیجه نهایی را به شکل:
«رز»
درک کند.
در واقع ممکن است یک «بوی رز» را با مجموعهای از مواد بسازیم، بدون اینکه مقدار زیادی عصاره واقعی رز در فرمول وجود داشته باشد.
و اینجا دقیقاً جایی است که علم و هنر عطرسازی به هم میرسند.
یک سؤال جنجالی
پس اگر یک عطر با مواد سنتزی ساخته شده باشد، آیا مصنوعی و بیارزش است؟
اصلاً چنین نتیجهای درست نیست.
یک عطر میتواند کاملاً طبیعی باشد و عملکرد بویایی ضعیفی داشته باشد.
و برعکس، یک عطر میتواند از مواد سنتزی استفاده کند و از نظر ساختار، خلاقیت، کیفیت و عملکرد بسیار پیچیده باشد.
در عطرسازی، سؤال اصلی این نیست:
«طبیعی است یا شیمیایی؟»
سؤال حرفهایتر این است:
«این ماده چه نقشی در فرمول دارد و چرا عطرساز آن را انتخاب کرده است؟»
در مقاله بعدی میرویم سراغ یکی از بحثهای جذاب و همیشه بحثبرانگیز عطر:
«مواد طبیعی بهترند یا مواد سنتزی؟»
و آنجا وارد موضوعاتی مثل Synthetic، Natural، Nature-Identical، Sustainability (پایداری زیستمحیطی)، هزینه، ثبات بویایی، ایمنی و محدودیتهای قانونی میشویم
دیدگاهها (۰)
هنوز دیدگاهی برای این مقاله ثبت نشده است.