مواد طبیعی بهترند یا مواد سنتزی؟

مواد طبیعی بهترند یا مواد سنتزی؟

یکی از جمله‌هایی که زیاد درباره عطر می‌شنویم این است:

«عطر طبیعی بهتر از عطر شیمیایی است.»

اما آیا واقعاً همین‌قدر ساده است؟

نه.

برای پاسخ دادن به این سؤال، اول باید بفهمیم «طبیعی» و «سنتزی» در عطرسازی دقیقاً چه معنایی دارند.

Natural یعنی چه؟

Natural (نَچِرَل) = طبیعی

در عطرسازی، وقتی از یک ماده طبیعی صحبت می‌کنیم، منظور ماده‌ای است که از یک منبع طبیعی مانند گیاه، گل، میوه، چوب، رزین یا سایر منابع طبیعی به دست آمده باشد.

برای مثال:

Rose Essential Oil (رُز اِسِنشِل اُیل) = اسانس رز

Patchouli Essential Oil (پَچولی اِسِنشِل اُیل) = اسانس پچولی

Sandalwood Oil (سَندِل‌وود اُیل) = روغن چوب صندل

اما اینجا یک نکته بسیار مهم وجود دارد:

طبیعی بودن یک ماده فقط به منشأ آن مربوط نیست؛ روش استخراج و فرآوری آن هم اهمیت دارد.

مثلاً خود The Perfumer’s Apprentice توضیح می‌دهد که بعضی مواد از نظر منشأ طبیعی‌اند، اما به دلیل فرآیند استخراج، محصول نهایی لزوماً در دسته «کاملاً طبیعی» قرار نمی‌گیرد.  

Synthetic چیست؟

Synthetic (سین‌ثِتیک) = سنتزی

یعنی ماده‌ای که با فرآیندهای شیمیایی تولید شده است.

اما اینجا یک سوءتفاهم بزرگ وجود دارد:

Synthetic به معنی «بد» نیست.

در حقیقت، عطرسازی مدرن بدون مواد سنتزی تقریباً غیرقابل تصور است.

مواد سنتزی به عطرساز اجازه می‌دهند:

• بوهای جدید ایجاد کند.
• رایحه‌ای را دقیق‌تر کنترل کند.
• ثبات بیشتری در فرمول داشته باشد.
• بعضی کمبودهای مواد طبیعی را جبران کند.
• از منابع طبیعی کمیاب کمتر استفاده کند.
• و گاهی موادی با عملکرد بویایی بسیار خاص بسازد.

PerfumersWorld نیز توضیح می‌دهد که یک Perfume Concentrate (پِرفیوم کانسِنتریت) = کنسانتره عطر معمولاً می‌تواند ترکیبی از مواد معطر طبیعی و سنتزی باشد و حتی عطرها می‌توانند کاملاً طبیعی یا کاملاً سنتزی باشند.  

پس چرا عطرساز از مواد طبیعی استفاده می‌کند؟

چون مواد طبیعی گاهی پیچیدگی بسیار زیبایی دارند.

مثلاً یک اسانس طبیعی ممکن است فقط یک مولکول نباشد؛ بلکه مجموعه‌ای از ترکیبات مختلف باشد که با هم یک شخصیت بویایی پیچیده ایجاد می‌کنند.

برای همین یک ماده طبیعی می‌تواند در فرمول، عمق و ظرافت خاصی ایجاد کند.

به همین دلیل است که در پالت‌های طبیعی عطرسازی، موادی مثل:

• رز
• یاس
• وتیور
• پچولی
• کندر
• لابدانوم
• چوب صندل
• زعفران

ارزش زیادی دارند.

The Perfumer’s Apprentice نیز در پالت مواد طبیعی خود طیف وسیعی از اسانس‌ها و ابسولوت‌ها را به عنوان مواد قابل استفاده در عطرسازی معرفی می‌کند.  

اما مواد طبیعی یک مشکل مهم دارند:

ثبات

Consistency (کِنسیستِنسی) = ثبات / یکنواختی

یک ماده طبیعی همیشه دقیقاً یکسان نیست.

چرا؟

چون طبیعت همیشه یک فرمول ثابت ندارد.

مثلاً رایحه یک اسانس می‌تواند تحت تأثیر مواردی مانند:

• محل کشت
• گونه گیاه
• شرایط آب‌وهوایی
• زمان برداشت
• روش استخراج
• شرایط نگهداری

قرار بگیرد.

بنابراین ممکن است دو نمونه از یک ماده طبیعی، تفاوت بویایی داشته باشند.

این موضوع برای عطرسازی صنعتی اهمیت بسیار زیادی دارد.

چون وقتی یک شرکت میلیون‌ها بطری عطر تولید می‌کند، نمی‌تواند اجازه دهد رایحه محصول از یک بچ تولید به بچ دیگر به شکل قابل توجهی تغییر کند.

اینجا مواد سنتزی یک مزیت بزرگ پیدا می‌کنند

یک ماده سنتزی می‌تواند با مشخصات بسیار کنترل‌شده تولید شود.

یعنی عطرساز می‌تواند ماده‌ای با:

Purity (پیوری‌تی) = خلوص

مشخص و قابل کنترل دریافت کند.

در نتیجه، فرمول عطر می‌تواند ثبات بیشتری داشته باشد.

البته این به معنی «تمام مواد سنتزی همیشه ثابت و بی‌نقص هستند» نیست؛ بلکه کنترل تولید آنها معمولاً دقیق‌تر و قابل پیش‌بینی‌تر است.

یک مثال فوق‌العاده مهم: Bergamot

Bergamot (بِرگاموت) = ترنج

ترنج یکی از مواد محبوب عطرسازی است.

اما استفاده از ترنج طبیعی فقط مسئله «بوی خوب» نیست.

ترکیبات موجود در برخی اسانس‌های مرکبات می‌توانند موضوع Phototoxicity را مطرح کنند.

Phototoxicity (فوتوتاکسیتی) = سمیت نوری

یعنی ماده‌ای در حضور نور، به‌خصوص نور فرابنفش، می‌تواند واکنش نامطلوبی روی پوست ایجاد کند.

به همین دلیل در صنعت عطرسازی گاهی از نسخه‌های اصلاح‌شده یا جایگزین استفاده می‌شود.

مثلاً در محصولات Perfumer’s Apprentice، Bergamot (Bergapten Free) یعنی «برگاموت بدون برگاپتن» نیز عرضه می‌شود.  

Bergapten چیست؟

Bergapten (بِرگاپتِن) = برگاپتن

یکی از ترکیباتی است که در بعضی روغن‌های مرکبات وجود دارد و با موضوع حساسیت نوری مرتبط است.

بنابراین وقتی روی یک ماده نوشته می‌شود:

Bergapten Free

یعنی:

«بدون برگاپتن»

این موضوع برای فرمولاسیون محصولات عطری که روی پوست استفاده می‌شوند اهمیت دارد.

پس طبیعی همیشه ایمن‌تر نیست؟

دقیقاً.

این یکی از مهم‌ترین چیزهایی است که باید از همین الان یاد بگیریم:

Natural ≠ Automatically Safe

Natural = طبیعی

اما:

Automatically Safe = خودبه‌خود ایمن

این دو یکی نیستند.

یک ماده طبیعی می‌تواند بسیار قدرتمند باشد و حتی محدودیت مصرف داشته باشد.

به همین دلیل در عطرسازی حرفه‌ای، منشأ طبیعی یک ماده به‌تنهایی معیار کافی برای قضاوت درباره ایمنی آن نیست.

حالا یک مفهوم مهم‌تر:

Nature-Identical

Nature-Identical (نِیچِر آیدِنتیکال) = همسان با ماده طبیعی

یعنی ماده‌ای که ساختار شیمیایی آن با ماده‌ای که در طبیعت وجود دارد یکسان است، اما ماده مورد استفاده توسط فرآیند سنتزی تولید شده است.

این مفهوم را نباید با «کپی تقلبی» اشتباه گرفت.

برای مثال اگر یک مولکول مشخص در طبیعت وجود داشته باشد، تولید همان مولکول به روش سنتزی می‌تواند از نظر ساختاری همان ماده باشد.

حالا یک سؤال خیلی جذاب:

آیا یک عطرساز می‌تواند بوی یک گل را بدون استفاده از خود آن گل بسازد؟

بله.

و اینجا وارد یکی از جذاب‌ترین قسمت‌های عطرسازی می‌شویم.

عطرساز می‌تواند چند ماده مختلف را در نسبت‌های مشخص ترکیب کند و مغز انسان نتیجه نهایی را به شکل یک بوی خاص تفسیر کند.

این همان چیزی است که در مقاله قبلی با آن آشنا شدیم:

Accord (اَکورد) = آکورد / ترکیب بویایی

مثلاً می‌توان یک Rose Accord (رُز اَکورد) = آکورد رز ساخت؛ یعنی ترکیبی از چند ماده که مجموعاً حس و شخصیت بوی رز را ایجاد می‌کنند.

بنابراین:

بوی رز الزاماً مساوی با عصاره رز نیست.

این جمله را یادت باشد، چون در مقالات تخصصی بعدی بارها به آن برمی‌گردیم.

یک نکته بسیار مهم درباره پایداری طبیعت

مواد طبیعی فقط مسئله بو نیستند.

موضوع Sustainability هم مطرح است.

Sustainability (سِستِینَبیلیتی) = پایداری زیست‌محیطی

یعنی آیا می‌توانیم یک ماده را به شکلی تولید و برداشت کنیم که منابع طبیعی در بلندمدت آسیب نبینند؟

برای مثال بعضی مواد طبیعی به دلیل محدودیت منابع، مشکلات کشاورزی، برداشت دشوار یا کمبود جهانی ممکن است با مشکل تأمین مواجه شوند.

حتی در حال حاضر در فهرست مواد The Perfumer’s Apprentice، برای Labdanum Absolute (لَبدانِم اَبسُلوت) اعلام شده که به دلیل کمبود شدید جهانی، تولید یک نسخه توسط Robertet متوقف شده و آنها به دنبال جایگزین هستند.  

این دقیقاً نشان می‌دهد که داستان «طبیعی بهتر است» چقدر پیچیده‌تر از چیزی است که در شبکه‌های اجتماعی می‌شنویم.

پس بالاخره طبیعی بهتر است یا سنتزی؟

پاسخ حرفه‌ای:

هیچ‌کدام ذاتاً بهتر نیستند.

یک عطرساز حرفه‌ای به جای اینکه بپرسد:

«طبیعی یا شیمیایی؟»

می‌پرسد:

«کدام ماده برای این فرمول مناسب‌تر است؟»

ممکن است یک ماده طبیعی انتخاب شود چون شخصیت پیچیده و زیبایی دارد.

ممکن است یک ماده سنتزی انتخاب شود چون ثبات، پخش، ماندگاری یا عملکرد خاصی دارد.

و در بسیاری از عطرهای مدرن:

بهترین نتیجه از ترکیب هر دو به دست می‌آید.

یک نکته از دنیای واقعی عطرسازی

حتی یک ماده طبیعی هم لزوماً یک «ماده خالص» نیست.

مثلاً یک اسانس طبیعی می‌تواند مجموعه‌ای از تعداد زیادی ترکیب شیمیایی باشد.

به همین دلیل وقتی بعداً به GC-MS برسیم، موضوع خیلی جالب می‌شود.

GC-MS (جی‌سی ـ اِم‌اِس) = کروماتوگرافی گازی ـ طیف‌سنجی جرمی

این تکنیک می‌تواند به شناسایی مواد و ترکیبات موجود در یک نمونه کمک کند.

اما نکته مهم این است که حتی GC-MS هم لزوماً فرمول دقیق یک عطر را به شما تحویل نمی‌دهد؛ خود Perfumer’s Apprentice صراحتاً می‌گوید تحلیل کیفی آنها فهرستی از مواد احتمالی می‌دهد و غلظت‌های دقیق اجزا را مشخص نمی‌کند.  

این موضوع را فعلاً نگه می‌داریم برای مقاله مخصوص GC-MS.

اصطلاحات مهم این مقاله

Natural (نَچِرَل) = طبیعی

Synthetic (سین‌ثِتیک) = سنتزی

Nature-Identical (نِیچِر آیدِنتیکال) = همسان با ماده طبیعی

Consistency (کِنسیستِنسی) = ثبات و یکنواختی

Purity (پیوری‌تی) = خلوص

Phototoxicity (فوتوتاکسیتی) = سمیت نوری

Bergapten (بِرگاپتِن) = برگاپتن

Bergapten Free (بِرگاپتِن فری) = بدون برگاپتن

Sustainability (سِستِینَبیلیتی) = پایداری زیست‌محیطی

Accord (اَکورد) = آکورد / ترکیب چند ماده برای ساخت یک بوی مشخص

GC-MS (جی‌سی ـ اِم‌اِس) = کروماتوگرافی گازی ـ طیف‌سنجی جرمی